مشروطه، نقطه آغاز پديده تحزب در ايران

جناح چپ-جناح راست، اقتدارگرايان- طرفداران آزادي، سنتي ها- مدرن ها، محافظه كاران-اصلاح طلبان، پژواك گيج كننده اين عناوين آرام آرام از روان خسته جامعه زدوده مي شود. مردم بتدريج نام گروه ها و احزاب بي شمار سال هاي گذشته را به فراموشي مي سپارند. همچنان كه در حافظه اين نسل از نام گروه هاي ميداندار سال هاي 57 تا 60 اثري يافت نمي شود، نسل آن روزها هم چيزي از گروه هاي سياسي دوران پرالتهاب پس از شهريور 1320 و سرنگوني رضاخان تا نهضت ملی شدن صنعت نفت نمي دانست.

پيرايشگران دين- ياران ديكتاتور!

داعيه اصلاح گري در اعتقادات ديني از آن داستان هاي تكراري تاريخ معاصر است. در سال هاي گذشته كار برخي از جريان هاي سياسي از طرح مضاميني همچون پويايي فقه به ايده اقلي شدن دخالت دين در زندگي اجتماعي و حكومت و لزوم انطباق موازين اسلامي با معيارهاي جهاني همچون حقوق بشر و حتي صرف نظر از آن موازين در اين انطباق منتهي شد. مدعيان طوري سخن مي گفتند كه گويا مرام نجات بخش جديدي را به عرصه آورده اند. نوع سوال ها و شبهاتي كه درسال هاي اخير به ميان كشيده شد، شايد براي نسل جديد تازگي داشت، اما بسياري از آنها از سابقه اي به اندازه حداقل يك قرن برخوردار بود.

مصدق، مخالف ملي شدن نفت!

از بخش هاي جالب زندگي قهرمان نماي ملي شدن نفت مخالفت او با طرحي است كه آيت الله كاشاني و چهار عضو جبهه ملي درباره ملي شدن كليه عمليات نفتي به كميسيون نفت دادند. البته مصدق بالاخره پس از شنيدن استدلال طراحان، آن را پذيرفت. اين طرح بلافاصله پس از مطرح شدن در آذرماه 1329 از پشتوانه فتاواي مراجع معظم تقليد آن زمان (آيات سيد محمدتقي خوانساري، صدر، حجت، فيض، عباسعلي شاهرودي و بهاءالدين محلاتي)، برخوردار گشت. در مقابل اين تلاش ها، حزب توده به واسطه روابط صميمانه با رزم آرا سعي كرد با جدا كردن حساب نفت شمال، ملي شدن را به نفت جنوب كشور منحصر سازد. همه اين تلاش ها هيچ ثمري براي شركاي مختلف نداشت و بر رفتارهاي شتابزده رزم آرا افزود. استرداد لايحه قرارداد نفت توسط رزم آرا براي اجراي مستقيم آن بوسيله دولت باعث بروز مخالفت در فراكسيون اكثريت مجلس و حتي اعضاي دولت رزم آرا شد و اجتماع عظيم ديگري را به دعوت آيت الله كاشاني و جبهه ملي در هشتم دي ماه 1329 به دنبال داشت. طرح ديگر رزم آرا براي در نظر گرفتن سهم 50-50 ايران و انگليس هم جز افزودن بر خشم عمومي از او نتيجه اي نداشت.

تولد احزاب اسلامي

احزاب سياسي اسلامگرا نسبت به ديگر گروه هاي سياسي ايران متاخرترند. چه بخواهيم و يا نخواهيم اين واقعيت تاريخ معاصر ماست. در ابتدای این نوشتار گفتيم كه تحزب در ايران با بيماري وابستگي به دنيا آمد. شايد اين سوال پيش بيايد كه پس چگونه بنيانگذاري انقلاب مشروطه و نهضت ملي شدن صنعت نفت به روحانيت تشيع نسبت داده مي شود. بله. روحانيت آغازگر اين انقلاب و نهضت بود، اما نه در قالب يك تشكل سياسي جديد. بلكه شبكه اصيل و فراملي روحانيت شيعه كه با مركزيت نجف فعاليت مي كرد، همواره منشأ آثار عظيم در بلاد منطقه (خصوصا در ايران و عراق) بوده است. اما قالب هاي جديد سياسي، چه در مبارزه و چه در حاكميت و قانونگذاري، در همين سال ها سبب شد كه گروه هاي سياسي جديد بتوانند خواسته هاي خود را بر روند سياسي ديكته كنند.

چالش هاي چندگانه فداييان اسلام

نواب براي اين اقبال مردم خون دل فراواني خورده بود. اولين تحركات فداييان اسلام (قصد مقابله با برگزاري تشييع جنازه رضاشاه) از سوي حضرت آيت الله العظمي بروجردي به عنوان اخلال در نظم حوزه تلقي شد. اين امر بايكوت و گاه سركوب طلاب طرفدار نواب صفوي را به دنبال داشت. آيت الله بروجردي بيش از هر چيز به احياي حوزه علميه تخريب شده­ی قم مي انديشيد و اين نوع تحركات را باعث سركوب مجدد روحانيت و از دست رفتن اولين امكان ها براي بازسازي مبنايي ترين تشكيلات هدايت عمومي شيعيان كشور مي دانست.

كاشاني؛ تجربه اي ديگر در مبارزات اسلامي

چهره سياسي آيت الله كاشاني در ايران، ابتدا در سال 1299 نمايان مي شود، آن گاه كه او پس از محكوميت غيابي به اعدام، توسط اشغالگران انگليسيِ سرزمين عراق، به ايران گريخت. ايراني كه در حال تجربه­ی تلخ شكل گيري ديكتاتوري پهلوي بود. شناخت نه چندان كافي كاشاني از اوضاع سرزمين خود به دليل سال ها اشتغال به مسائل عراق ابتدا او را در شمار شخصيت هايي قرار داده بود كه مخالفتي با رضاخان نداشتند. اما اين وضعيت ديري نپاييد. به گفته مرحوم آيت الله پسنديده (برادر امام راحل) زماني كه دستور رضاشاه درباره لزوم كسب اجازه از دولت براي معمم بودن به وي ابلاغ شد، او تصريح كرد: «من نه اجازه مي گيرم و نه تغيير لباس مي دهم».

امام(ره) بنيانگذار جامع ترين نهضت معاصر

تاريخ نگاري، درباره انگيزه ها و مباني دو نهضت مهم سده هاي اخير ايران (يعني مشروطه و ملي شدن نفت) دستخوش نوعي مصادره به مطلوب از سوي گروه هاي ذي نفع بوده است. بسياري از نويسندگان تاريخ در اين دوران ها به ناصواب، ورود انديشه هاي سياسي مغرب زمين (مثل ناسيوناليسم و ليبراليسم) به سرزمين ما را مهمترين منشأ اين تحولات ذكر كرده اند. اگرچه شواهد قطعي تاريخي، مهر بطلان بر اين ادعاها مي نهد، اما به هر حال اختلاط سياست ورزان غربگرا با اسلامگرايان در اين دو مقطع و وجود اهداف مشترك بين آنان اجازه­ی چنين برداشت هايي از تاريخ را داده است. در ابتداي دهه چهل شمسي، نهضتي در ايران آغاز شد كه موضوعات آن هرگونه تاويل پذيري غيراسلامگرايانه از اين نهضت را منتفي ساخت. هيچ كس نمي تواند ادعا كند كه هم طراح مضمون هاي اين نهضت و هم بسيج گر مردم در آن، پايگاهي جز روحانيت بوده است.

مبارزه با آمريكا ايده ديرينه امام خميني(ره)

در تلاشي كه براي رفع حساسيت عمومي نسبت به توطئه هاي آمريكا در سال هاي اخير صورت گرفت، يكي از ادعاها، اين بود كه ايده مبارزه با آمريكا در ابتداي نهضت روحانيت وجود نداشته و در آخرين سال هاي حكومت پهلوي با تاثيرپذيري ازديدگاه هاي چپ گرايانه ماركسيست ها وارد فرهنگ سياسي جريان اسلامي شده است. اين كه چپ زدگي در فرهنگ سياسي اين دوره، جايگاه ويژه اي داشت و نيز اين كه دامن مبارزان مسلمان را هم گرفت، چيز قابل انكاري نيست. چپ زدگي در مجموعه نيروهاي مذهبي قصه پر غصه و خونيني دارد كه بعداً به آن خواهيم پرداخت. اما منشأ ايده مبارزه با آمريكا در تاريخ دو دهه آخر مبارزات اسلامي را در جاي ديگري بايستي جستجو كرد.

كاشاني؛ تجربه اي ديگر در مبارزات اسلامي

چهره سياسي آيت الله كاشاني در ايران، ابتدا در سال 1299 نمايان مي شود، آن گاه كه او پس از محكوميت غيابي به اعدام، توسط اشغالگران انگليسيِ سرزمين عراق، به ايران گريخت. ايراني كه در حال تجربه­ی تلخ شكل گيري ديكتاتوري پهلوي بود. شناخت نه چندان كافي كاشاني از اوضاع سرزمين خود به دليل سال ها اشتغال به مسائل عراق ابتدا او را در شمار شخصيت هايي قرار داده بود كه مخالفتي با رضاخان نداشتند. اما اين وضعيت ديري نپاييد. به گفته مرحوم آيت الله پسنديده (برادر امام راحل) زماني كه دستور رضاشاه درباره لزوم كسب اجازه از دولت براي معمم بودن به وي ابلاغ شد، او تصريح كرد: «من نه اجازه مي گيرم و نه تغيير لباس مي دهم».

  RSS