علل شروع چنگ

در بررسی علل جنگ ، به علل نزدیک و دور اشاره خواهیم کرد . شاید بتوان گفت که علل دور در برگیرنده ی استراتژی و علل نزدیک تاکتیک را شامل می شود . آغاز جنگ تحمیلی از سوی عراق در حقیقت مقابله ی عملی با انقلاب اسلامی و به منظور از پا در آوردن نظام نوپای جمهوری اسلامی ایران به حساب می آمد . در اینجا شماری از علل و اهداف و انگیزه های رزیم صدام در حمله به ایران که آشکارا مورد تایید دولت سابق عراق قرار گرفته است با توضیحی مختصر مورد اشاره قرار می گیرد :

الف : برقراری حاکمیت مطلق عراق بر اروند رود : دولت عراق برای تسلط و حاکمیت بر اروند رود ناگزیر بود تا دو ساحل آن را در اختیار داشته باشد تا این آبراه به صورت یک رودخانه داخلی عراق در آید . دولت عراق آن قسمت از اراضی را که ادعا می کرد بر طبق موافقت نامه ی 1975 الجزیره باید به آن دولت مسترد می شد ، با توسل به زور به اشغال خود در آورد.

ب : تجزیه خوزستان از ایران : مشکلات ناشی از انقلاب و ضعف دولت مرکزی ایران فرصت خوبی را برای دولت عراق فراهم کرد تا مطامع توسعه طلبانه ی خود را درباره ی خوزستان به اجرا گذارد . از همان روزهای نخست پیروزی انقلاب عراق حقایق تاریخی مربوط به خوزستان را جعل کرد . تلاش دولت عراق برای تغییر اسامی تاریخی و جغرافیایی سرزمین ایران مانند شیوه ی رژیم اسرائیل بود . پس از انقلاب ، بغداد بار دیگر به صورت پایگاه جنبشی های تجریه طلبانه خوزستان در آمد . بر پایه ی برخی گزارش ها تجاوز عراق به ایران براساس طرح تجزیه ی خوزستان ایران – که در وزارت امور خارجه انگلیس تهیه شده بود – استوار بود .

ج: سرنگون کردن دولت انقلاب اسلامی : دولت عراق تمایل خود را به سرنگون ساختن دولت جمهوری اسلامی و یا تضعیف انقلاب هرگز پنهان نکرد.

د : ایفای نقش ژاندارم : سقوط شاه که ژاندارم غرب در خلیج فارس بود ، خلاء قدرتی در منطقی خلیج فارس به وجود آورد . حتی قبل از آن آخرین نخست وزیر دولت شاهنشاهی  ایران اعلام  کرد که ایران دیگر تمایلی به اجرای نقش ژاندارمی در خلیج فارس ندارد . از سوی دیگر عراق با دامن زدن به نگرانی بی مورد کشورهای خلیج فارس از انقلاب اسالمی ایران ، توانست آنها را به طرف خود جلب کرده و عراق را به عنوان تنها سپر دفاعی در مقابل انقلاب اسلامی ایران معرفی کند .

ذ : رهبری جهان عرب : صدام حسین رویای رهبری جهان عرب که تا مرگ ناصر در اختیار مصر بود را نیز در سر می پروراند . از سوی دیگر صدام قصد داشت تا جنگ بین ایران و عراق را به جنگ ایران و اعراب مبدل سازد .

ر : ادعا در مرد جزایر سه گانه ایران در خلیج فارس : مقامات عراقی در سخنان خود به مسئله جزایر سه گانه ایران  ( ابوموسی  -  تنب بزگ  -  تنب کوچک ) بارها اشاره کرده بودند .

آیا جلوگیری از وقوع جنگ ممکن بود ؟ ایران برای جلوگیری از وقوع جنگ سه راه حل شامل : 1- بازدارندگی  ، 2- یارگیری ، 3- ارایه ی امتیاز را فراروی خود داشت . به دلیل وضیعت بد نیروهای ارتش ، سپاه و بسیج قدرت بازدارندگی ایران کاهش یافته بود . علاوه بر آن یارگیری سیاسی نیز به دلیل ماهیت انقلاب اسلامی عملی نبود و از آنجا که ارایه ی امتیاز آشکار نیز کاملا با خط مشی انقلاب در تضاد بود بنابراین هیچ راه حلی برای جلوگیری از وقوع جنگ میسر نبود .

تداوم جنگ بعد از فتح خرمشهر

به طور کلی در عهدنامه های گذشته ، پس گرفتن بخشی از خاک ایران ( خرمشهر ) در صورتی نتیجه می داد که بخش دیگری از آن ( سلمانیه ، هرات یا .... ) به دشمن واگذار شود و این به خاطر آن بود که عنصر تعیین کننده در آزادی خرمشهر ، توافق قدرت های بزرگ ( مثل روس و انگلیس ) و اصطکاک و اشتراک منافع آنان بود نه قدرت داخلی و مستقل ایران . خرمشهر در جنگ تحمیلی نیز اشغال و آزاد شد اما این بار خرمشهر یک نقطه ی عطف است ، نه تنها در جنگ تحمیلی بلکه در تاریخ ایران .

خرمشهر دو حماسه را در خود جای داده است : 1-حماسه ی مقاومت خرمشهر 2- حماسه ی ازادی خرمشهر . ازادی خرمشهر یک حماسه بزرگ است . زیرا به ملتی آموخت که می توانند شکست را مقدمه ی یک پیروزی فراموش نشدنی قرار دهند و باز هم عزت ، استقلال ، آزادی و تعیین سرنوشت را تجربه کنند . اما در مقایسه ، اولی عظمی تر و تعیین کننده تر است . اصولا وقوع حماسه ی دوم مرهون وقوع حماسه ی اول است .

پس از فتح خرمشهر ، شرایط برای اتمام جنگ مهیا نبود . بعد از باز پس گیری خرمشهر، منطقه با حمله ی اسرائیل به جنوب لبنان رو به رو شد و وقفه ای در ادامه ی جنگ پیش آمد و نیروی ایران متوجه جنوب لبنان بود ، اما زمانی که احساس شد فتح خرمشهر به تنهایی برای ریشه کن کردن تجاوز و به دست آوردن حقوق ایران کافی نیست ، شعار " ادامه ی عملیات و دفاع " تا تنبیه متجاوز و ریشه کن کردن تجاوزگر مطرح شد .

البته از دید دیگری نیز می توان به این مسئله نگاه کرد . پس از آزادی خرمشهر این خوش بینی قوت گرفت که جنگ به زودی پایان می پذیرد ، اما چنین نشد و جنگ شش سال دیگر هم ادامه یافت . امروزه برای بسیاری هنوز این سوال مطرح است که چرا به جنگی چنین هولناک و زیانبار زودتر پایان داده نشد ؟ در این باره نظرات متفاوتی از سوی کارشناسان مسائل سیاسی و نظامی مطرح گردیده است که در ادامه در مورد آنها بحث خواهیم کرد . صدام با چند برداشت غلط به ایران حمله کرده بود ، اما بعد از آزاد سازی خرمشهر کمی به خود آمد و طی اعلامیه ای که در تاریخ 10 ژوئن 1982 – 20 خرداد 1361 – برای دبیر کل وقت سازمان ملل متحد ارسال کرد ، آمادگی عراق را برای اجرای آتش بس اعلام نمود تا با یک بازی سیاسی خود را صلح طلب و مقید به قوانین بین المللی نشان دهد و از طرف دیگر به قول معروف توپ را به زمین ایران بیندازد. لیکن این که چرا در آن موقع ایران راضی به پذیرش آتش بس نشد دلایلی دارد که در اینجا به طور خلاصه به برخی از آنها می پردازیم .اول این که معلوم نبود که با پذیرش آتش بس از سوی ایران ، صدام پس از تجهیز دوباره ارتش خود بار دیگر به ایران حمله ور نشود ، چنانچه پس از پایان جنگ با ایران ، با اشغال کویت خوی تجاوزگرانه خود را نشان داد .

شواهدی که نشان می دهد صدام از همان ابتدای جنگ خود را برای حمله شیمیایی به ایران آماده می کرده نیز موید این نظریه است . دیگر این که جامعه جهانی در آن روز ( پس از ازاد سازی خرمشهر ) عراق را به عنوان آغاز کننده جنگ نمی شناخت و این موضوع باعث از دست دادن امتیازاتی برای ایران می شد که طبعا قابل قبول برای دولت و ملت ایران نبود .

نکته دیگر این که در زمان آزاد سازی خرمشهر هنوز مهران و بعضی قسمت های دیگر از خاک ایران در دست عراق بود و شورای امنیت از طرفین خواسته بود که به مرزهای خود عقب بروند آن هم بدون هیچ اجبار یا ضمانت اجرایی و حتی تقبیح و شناساندن متجاوز. در حالی که هنگام اشغال کویت دیدیم که جامعه بین المللی چگونه به سرعت قطعنامه محکومیت عراق را صادر میکند و برای آزادی آن اقدام نیز میکند . به طور حتم اگر در مورد ایران نیز جامعه بین المللی چنین عمل می کرد و عدالت را در مورد برخورد با متجاوز و جبران خسارت و ... برقرار می ساخت جنگ زودتر به پایان می رسید . زیرا دولتمردان ایران نیز راضی به جنگ و درگیری و تنش در منطقه نبودند .  علاوه بر این صدام و حامیانش هنوز در آن زمان در افکار خام خود بودند و نمی خواستند بدون دریافت امتیازی کنار بکشند . چنانچه که پس از پذیرش قطعنامه 598 از سوی ایران شاهد حمایت همه جانبه عراق از مخالفان ایران بودیم .

پایان جنگ

عوامل متعددی در به پایان رسیدن جنگ دخیل بودند که در این جا به برخی از آنها اشاره خواهیم کرد .

الف : مهمترین دلیل پایان جنگ را باید در ناکامی صدام و هی پیمانان غربی او در رسیدن به اهدافشان جستجو کرد . موقعیت برتر نظامی ایران در طی سالهای آخر جنگ ، عراق و حامیان آن را به وحشت انداخته بود.

ب: مردمی شدن جنگ : ایمان و اعتقاد راسخ رزمندگان ایران به حمایت از انقلاب اسلامی موج عظیم مردمی که در کالبد " بسیج " برای دفاع از کیان نظام جمهوری اسلامی ایران طی 8 سال حضور مداوم در جبهه برتری بر ارتش عراق را حفظ کردند .

ج : پذیرش قطعنامه 598 از جانب ایران : قطعنامه 598 عاری از اشکال نبود اما نسبت به سایر قطعنامه ها مواضع بی طرفانه ای داشت و ایران علی رغم بی میلی اولیه آن را پذیرفت . زمینه های تصویب این قطعنامه پس از پیروزی ایران در عملیات کربلای 5 چیده شد و به کونه ای تصویب شده بود که اگرچه تا حدودی حقوق ایران را تامین می کرد اما در عین حال تقدم و تاخر بندهای آن امکان محکون نشدن عراق را میسر می کرد . تلاش های ایران برای اصلاح تقدم و تاخر بندها به دلیل برخورداری عراق از حمایت قدرت های بین المللی نتیجه ای در پی نداشت .

اما به هر حال دلیل عمده توقف جنگ و پذیرش آتش بس از سوی ایران را می توان در آینده نگری امام (ره) نسبت به مصالح کشور ف دین و انقلاب خلاصه کرد .

در 27 تیر ماه 1367 دولت ایران نیز قطعنامه را پذیرفت ، اما این بار مهمترین خواسته ایران یعنی شناسایی متجاوز مد نظر قرار گرفت و می توان گفت اعتراف سازمان ملل متحد و دبیر کل وقت آن مبنی بر این که عراق مقصر اصلی جنگ و آغازگر آن است ، خود یک پیروزی بزرگ برای انقلاب اسلامی بود تا با وجود آن همه تبلیغات بر علیه جمهوری اسلامی مظلومیت و حقانیت ایران بر جهانیان ثابت شد .